تهران با حدود 12 میلیون نفر جمعیت بزرگترین شهر در خاور میانه است

دولت ایران درحال بررسی طرح هایی برای جابجایی پایتخت از تهران هستند. به گفته آنها تهران در معرض خطر یک زلزله قوی قرار دارد. اما آیا حرکت دادن پایتخت از این شهر چقدر عملی است و کجا ممکن است انتقال یابد؟ پنی اسپیلر گزارش می دهد.

تهران یک کلان شهر با حاشیه های رو به گسترش در دامنه رشته کوه های البرز است. حدود 12 میلیون نفر در آن زندگی می کنند و این بزرگترین شهر در خاور میانه است.

تهران نه تنها قلب سیاسی و اقتصادی کشور است، بلکه با موزه ها، گالری های هنری، پارک ها و دانشگاه هایش حال و هوای یک شهر مدرن را دارد. تهران از 1795 پایتخت ایران بوده است.

اما اکنون یک نهاد قدرتمند حکومتی به نام مجمع تشخیص مصلحت، طرح های آیت الله خامنه ای رهبر ایران را برای پایان دادن به نقش این شهر به عنوان پایتخت تصویب کرده است.

البته این طرح ها تازگی ندارد و بخشی از یک استراتژی بلندمدت برای حرکت دادن پایتخت تا سال 2025 است و پیش از اجرا نیازمند تصویب بسیاری از نهادهای دیگر دولتی خواهد بود.

گفته می شود این طرح ها واکنش دولت به هشدارهای زلزله شناسان ایرانی است که از دیرباز گفته اند تهران به روی دست کم 100 گسله قرار گرفته و در یک زلزله عمده خسارات گسترده خواهد دید.

زلزله ویرانگر سال 2003 در شهر بم در جنوب ایران که باعث مرگ حدود 40 هزار نفر شد مسلما باعث توجه بیشتر به این مساله شده است.

اما دومینیک دودلی، معاون سردبیر "میدل ایست اکونومیک دایجست" که در لندن مستقر است می گوید زمان این تصمیم - یعنی چند ماه پس از بدترین ناآرامی های ضددولتی در تهران پس از انقلاب - جالب توجه است.

او می گوید که تهران تا حدود زیادی یک جزیره لیبرال در ایران است و همین لیبرال ها بودند که پس از اعلام پیروزی محمود احمدی نژاد در انتخابات ریاست جمهوری خرداد ماه با اعتراض به تقلب به خیابان ها ریختند.

آقای دودلی به بی بی سی گفت: "آدم وسوسه می شود هر چیزی که این روزها در ایران اتفاق می افتد را از منظر آن مناقشه ببیند. مسلما دولت ضرر نمی کند اگر از این مرکز بزرگ تظاهرات لیبرال و مخالفان دور شود."

اما پایتخت کجا باید منتقل شود؟

پروفسور بهرام عکاشه زلزله شناس ایرانی به روزنامه گاردین گفت که یک پایتخت تازه باید بین قم و دلیجان در استان مرکزی ساخته شود.

او گفت این ناحیه ای است که طی دو هزار سال هیچ زلزله ای به خود ندیده است.

اما آقای دودلی می گوید از آنجا که قم پایگاه معنوی حکومت سنتی ایران است، حرکت دادن پایتخت به نزدیکی قم می تواند نشانه تلاش محافظه کاران برای تثبیت حاکمیت خود تلقی شود.

اندرو جونز از بخش مهندسی، برنامه ریزی و طراحی معماری شرکت "AECOM" می گوید که پایتخت به هر کجا منتقل شود، و این کار به هر دلیلی انجام شود، اگر دولت بخواهد پایتختی را از نو بسازد باید ملاحظات مهم دیگری را در نظر بگیرد.

جابجا کردن ساختمان ها و کارمندان دولت یک چیز، اما اگر شهر حیات فرهنگی نداشته باشد و اقتصاد آن فقط به فعالیت های دولتی وابستگی داشته باشد، تلاش برای ایجاد پایتخت تازه دچار لغزش خواهد شد.

او به بی بی سی گفت: "به طور کلی، شهرهای پایتخت نیروگاه های اقتصادی و در کنار آن محل استقرار دولت هستند. ایجاد چنین چیزی خیلی وقت می برد."

"ساختن یک شهر تازه معمولا 10 تا 20 سال زمان می برد و یک قرن یا بیشتر می خواهد تا جا بیافتد و به مکانی جذاب و خودکفا بدل شود."

یک نمونه

برازیلیا، پایتخت برزیل، ممکن است نمونه جالبی برای مقام های ایران باشد.

علت ساخت آن این بود که موقعیت ساحلی پایگاه سابق قدرت، یعنی ریو دو ژانیرو، بسیار دور از بخش های گسترده ای از کشور محسوب می شد.

به این ترتیب پایتخت تازه در سال 1961 در یک نقطه دورافتاده بخش مرکزی برزیل بنا نهاده شد.

کلودیو دی ماگالاس، استاد ارشد طراحی و بازسازی شهری در دانشگاه کالج لندن، گفت این موقعیت تازه مناسب دولت نظامی بود که سه سال بعد به قدرت رسید.

او گفت: "یکی از جنبه های یک پایتخت تازه این است که معمولا دولت را در برابر فشارها و نفوذهای شهر بزرگ مصون می کند."

"دولت نظامی دور ماندن طبقه سیاسی از شهر را خیلی مناسب یافت. در چنین شهری هرگز پشت در دفتر یک مقام دولتی تظاهرات روی نمی دهد. بستن فرودگاه و دسترسی به شهر هر گاه حکومت مناسب دید خیلی راحت است، که در سال های نخست دولت (آن زمان برزیل) روی داد."

برازیلیا در آغاز اغلب محل زندگی کسانی بود که تنها راه امرار معاش آنها از طریق دولت بود.

اما در طول سالیان بزرگ و بزرگتر شد و از انتظارات طراحان پیشتر رفت.

آقای ماگالاس به بی بی سی گفت: "آنچه هیچ کس پیش بینی اش را نمی کرد رشد شهرک های اقماری اطراف شهر بود. اینها محل سکونت کارگران ساختمانی، نظافت چی هایی که ساختمان های دولتی را تمیز می کردند و مکانیک هایی که اتومبیل های دولتی را تعمیر می کردند بود."

آقای ماگالاس معتقد است که هزینه انتقال پایتخت برزیل از ریو به برازیلیا چنان بالاست که هرگز به درستی حساب نشده است.

به گفته او حتی 20 سال پس از ایجاد برازیلیا، دولت هنوز مجبور بود برای راضی کردن مردم برای نقل مکان به آنجا پول های هنگفت بپردازد.

به علاوه ریو نیز به شدت تحت تاثیر از دست دادن عنوان پایتخت قرار گرفت به خصوص که اقتصاد آن قبلا تحت تاثیر مهاجرت کسب و کارها به سائو پائولو آسیب دیده بود.

آقای ماگالاس گفت: "فعالیت های سیاسی در این شهر به شدت افت کرد و دستخوش روابط سیاستمداران با سرکرده های قاچاقچیان قرار گرفت."

اندرو جونز معتقد است که تهران نیز در صورت از دست دادن عنوان پایتخت دوره سختی پیش رو خواهد داشت.

او گفت: "هرچند هویت زیربنایی شهر باقی خواهد ماند، اما آن جنبه های اضافی که به خاطر پایتخت بودن می آید را از دست خواهد داد. به تدریج موسسات فرهنگی و برخی دیگر از عناصری که آن را به مکانی قدرتمند بدل می کند از دست می دهد."

او افزود: "اما به عقیده من تهران جان به در خواهد برد."